Türkiye’deki Tarım Kooperatiflerinde Kurumsallaşma ve Dijitalleşme Eksikliği: TÜSİAD-FAO Raporu

Türkiye’deki tarım kooperatiflerinde kurumsallaşma ve dijitalleşme alanında önemli eksiklikler olduğu, Türk Sanayicileri ve İş İnsanları Derneği (TÜSİAD) ile Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) tarafından hazırlanan “Türkiye’de Tarım Kooperatiflerinde İş Modelleri Araştırması” raporuyla ortaya kondu. Rapor, 2025 Uluslararası Kooperatifler Yılı dolayısıyla hazırlanan çalışmanın bir parçası olarak, 2025 yılı Haziran-Aralık ayları arasında 48 kooperatifle gerçekleştirilen saha çalışmaları sonucunda hazırlandı.

FAO kıdemli kooperatifçilik uzmanı Dr. İsmet Yalçın, rapordaki bulguları değerlendirerek, Türkiye’nin tarım kooperatiflerinde genç nüfus oranının yalnızca %14, kadın oranının ise %13 seviyesinde olduğunu belirtti. Araştırmaya göre, kooperatiflerin %69.5’inde profesyonel yöneticiler bulunmazken, %47.8’inde güncel ve yazılı bir iş planı mevcut değil. E-ticaret kullanımı ise kooperatiflerin %77’sinde düşük veya sıfır seviyesinde, ve yarısı dijitalleşme yerine geleneksel yöntemlere bağlı kalmayı tercih ediyor.

Dijital kayıt ve takip sistemlerinden yoksun olan kooperatif oranı %31 olarak tespit edildi. Araştırmanın en çarpıcı bulgularından biri, her üç kooperatiften birinin geleceğe dair herhangi bir planının olmaması. Ayrıca, tüketiciler ve diğer kooperatiflerle dijital sistemler üzerinden entegrasyona sahip olmayan kooperatif oranı %80 olarak kaydedildi. Çoğu kooperatifin aktif bir internet sitesi ya da dijital reklam uygulaması yok.

Dış ticaret konusunda da önemli eksiklikler dikkat çekiyor. Üretim tesisi bulunan kooperatif oranı %52, ürün kalitesini korumak için gereken depoya sahip kooperatif oranı ise %54.2’de kalıyor. Kooperatiflerin %56’sından fazlası özel marka adı ve logo kullanmadan ürün etiketliyor ve bu durum ihracata yansıyor. Dış pazara açılan kooperatif oranı %9.5, dış ticaret faaliyetinde bulunmayanların oranı ise %76.2 olarak belirlenmişken doğrudan ihracat yapan kooperatif oranı %2.21 olarak kaydedildi.

Sözleşmeli tarım uygulamalarına katılmak isteyen üreticilerin oranı %76.9 iken, bu uygulamayı gerçekleştirenlerin oranı %31.5 ile sınırlı kaldı. Dr. İsmet Yalçın, Türkiye’deki tarım kooperatiflerinin genellikle gönüllülük esasına dayalı, profesyonel yönetici istihdam etmeyen yapılar olduğunu vurguladı. Yazılı iş planı ve stratejisi eksik olan kooperatiflerin kurumsal muhatap bulma ve finansal güven ilişkisi oluşturma konusunda ciddi sorunlar yaşadığını belirtti. Yalçın, çözüm olarak kooperatifleri tedarik zincirinin merkezine koyan, pazardaki rollerini netleştiren ve veriye dayalı, ölçeklenebilir bir kurumsal iş modeline geçilmesi gerektiğini ifade etti.